Wat is het en wat kun je zelf doen?
COPD staat voor ‘Chronic obstructive pulmonary disease’ of chronisch obstructieve longziekte. Het is een chronische longziekte waarbij de luchtwegen vernauwd zijn en/of de longblaasjes beschadigd zijn (emfyseem) door langdurige blootstelling aan schadelijke stoffen. Roken is de belangrijkste oorzaak, maar ook meeroken en in mindere mate luchtvervuiling, stof of chemicaliën zijn schadelijk. Daardoor kan lucht minder gemakkelijk uit de longen en kost ademen meer moeite. Er zijn vier stadia.
COPD is niet te genezen en de schade is onherstelbaar, maar je kunt wel veel doen om klachten te verminderen/stabiliseren, de conditie te behouden en longaanvallen te voorkomen. Medicatie, beweging, stoppen met roken, een gezond dieet, een goede inhalatietechniek en leren omgaan met kortademigheid spelen daarbij een belangrijke rol.
Welke klachten kun je hebben?
Niet iedereen met COPD heeft dezelfde klachten.
Veelvoorkomende klachten zijn kortademigheid, benauwdheid, hoesten, slijmproductie, een piepende ademhaling en sneller vermoeid zijn. In het begin zijn er enkel klachten bij zware inspanningen, maar bij ernstig COPD kunnen er ook klachten optreden bij kleine inspanningen of zelfs in rust.
Sommige dagen kunnen duidelijk beter zijn dan andere. Dat hoort bij COPD. Belangrijk is vooral dat je leert herkennen wat voor jou normaal is, zodat je sneller merkt wanneer jouw toestand verandert. De klachten kunnen plots toenemen bij een infectie of andere prikkels met forse kortademigheid, benauwdheid of toename van de hoest tot gevolg. Dit is een longaanval (opstoot of exacerbatie).
Tips en tricks
Rookstop
Rook je nog? Stoppen met roken is één van de belangrijkste dingen die je kunt doen om verdere schade aan de longen af te remmen. Laat je begeleiden door een tabakoloog, huisarts of je longarts.
Ook meeroken en irriterende stoffen zoals rook, stof, sterke sprays, verf- of schoonmaakdampen kunnen klachten uitlokken. Probeer je blootstelling hieraan zoveel mogelijk te beperken.
Blijf bewegen
Het klinkt misschien tegenstrijdig: bewegen maakt je kortademig, maar juist daarom is bewegen belangrijk.
Wanneer je minder beweegt, worden je spieren zwakker. Zwakkere spieren hebben meer energie en zuurstof nodig voor dezelfde activiteit. Daardoor word je nog sneller kortademig en ga je mogelijk nog minder bewegen. Zo ontstaat een vicieuze cirkel.
Regelmatig bewegen helpt om je conditie en spierkracht te behouden. Een beetje kortademig worden tijdens inspanning hoeft niet automatisch te betekenen dat je schade veroorzaakt. Hoeveel inspanning geschikt is, verschilt wel van persoon tot persoon. Bij ernstigere klachten kan longrevalidatie helpen om veilig te leren bewegen met als doel de conditie, uithouding en kracht te verbeteren.
Praktisch
Begin rustig. Wandelen, fietsen, oefeningen thuis of traplopen kunnen allemaal vormen van beweging zijn. Verdeel inspanning over de dag en neem een pauze voordat je volledig uitgeput bent.
Houding
De meest aangewezen houding bij acute kortademigheid is rechtzittend of licht voorovergebogen.
Zit je in bed of op de rand van het bed? Neem een rechtzittende of licht voorovergebogen houding aan. Steun met je armen op een kussen (of eventueel op een tafel) en steun met beide voeten op de grond.
Zit je op een stoel? Neem een rechtzittende of licht gebogen houding aan met je voeten wijd uit elkaar en je ellebogen rustend op je knieën.
Lig je in bed? Ga dan op de meest comfortabele zijde liggen.
Douchen en aankleden
Douchen kan verrassend vermoeiend zijn bij COPD, maar douchen kost minder energie dan in en uit bad stappen. Neem daarom ook liever een douche in plaats van een bad.
Warmte, vochtigheid, rechtstaan en je armen boven je hoofd brengen kosten allemaal energie. Neem daarom voldoende tijd. Een douchekruk kan helpen als rechtstaan zwaar is. Leg een handdoek en je kleding vooraf klaar. Probeer waar mogelijk zittend af te drogen en aan te kleden.
Plan je douche eventueel op een moment waarop je doorgaans de meeste energie hebt.
Huishouden zonder al je energie op te gebruiken
Een goede vuistregel is: niet alles wat vandaag kán, moet vandaag.
Verdeel zware taken over verschillende dagen. Wissel een zwaardere activiteit af met iets lichters. Ga zitten voor activiteiten die ook zittend kunnen. Vermijd onnodig bukken en reiken en leg spullen die je vaak gebruikt op een gemakkelijk bereikbare plaats.
Jouw inhalator: techniek is minstens zo belangrijk als het geneesmiddel
Een inhalator werkt alleen goed wanneer het geneesmiddel voldoende diep in de luchtwegen terechtkomt.
Gebruik je onderhoudsmedicatie zoals afgesproken, ook op dagen waarop je je goed voelt. Laat regelmatig controleren of je je inhalator correct gebruikt door je (huis)arts, apotheek of (thuis)verpleegkundige. Verschillende inhalatoren moeten namelijk op verschillende manieren worden gebruikt.
Heb je het gevoel dat je inhalator niet helpt? Bespreek dit met je behandelende arts. Soms ligt het niet aan het geneesmiddel, maar aan de inhalatietechniek of aan het type toestel. Zo kan de arts je verder doorsturen naar de inhalatieverpleegkundige.
Stop of verander medicatie niet op eigen initiatief!
Zorg dat je jouw noodzakelijke medicatie bij je hebt wanneer je op pad gaat.
Zuurstoftherapie
Wanneer de arts zuurstof als thuisbehandeling voorschrijft, is het belangrijk dat je het medisch voorschrift nauwgezet opvolgt (het aantal liter zuurstof per minuut en het aantal uren per dag).
Zuurstof is niet verslavend, maar als je te weinig of te veel zuurstof gebruikt, kan dit leiden tot sufheid en bewusteloosheid. Het aantal liter zuurstof per minuut mag dus alleen verhoogd of verlaagd worden op advies of in samenspraak met je arts.
Last van slijmen?
Voldoende drinken kan helpen om slijmen minder taai te houden, tenzij je van jouw arts om een andere medische reden je vochtinname moet beperken.
Bewegen helpt eveneens bij het losmaken van slijmen. Een kinesitherapeut kan ademhalings- en hoesttechnieken aanleren waarmee je slijmen gemakkelijker kunt verwijderen zonder jezelf volledig uit te putten.
Eten kan soms vermoeiend zijn
Een volle maag kan het ademen onaangenamer maken. Sommige mensen met COPD worden bovendien kortademig tijdens het eten. Kleinere maaltijden, verspreid over de dag, kunnen dan gemakkelijker zijn dan enkele grote maaltijden. Eet rustig en neem pauzes wanneer nodig.
Onbedoeld gewichtsverlies verdient aandacht. COPD kost het lichaam extra energie en voldoende calorieën en eiwitten zijn belangrijk om spiermassa te behouden. Ook overgewicht kan kortademigheid verergeren. Bespreek belangrijke gewichtsveranderingen met je arts of diëtist.
Ventileer en verlucht jouw woning elke dag
Zet bijvoorbeeld elke ochtend en avond de ramen gedurende 10 minuten helemaal open. Zo wordt de lucht in huis snel ververst. Ventileren betekent dat er voortdurend verse lucht binnenkomt, bijvoorbeeld via ventilatieroosters of een ventilatiesysteem.
Warm, koud of vochtig weer
Extreme koude, hitte en hoge luchtvochtigheid kunnen de ademhaling moeilijker maken. Pas je activiteiten daarop aan.
Bij koud weer kan het helpen om buiten door je neus te ademen en je mond en neus losjes met een sjaal te beschermen. Tijdens warme dagen kun je zware activiteiten beter plannen op koelere momenten.
Vaccinaties
Laat je vaccineren om infecties en bijhorende longaanvallen te helpen voorkomen.
🟢🟠🔴Leer je eigen COPD herkennen
🟢 Groen: je gebruikelijke toestand
Jouw ademhaling, hoest en slijmen zijn ongeveer zoals je gewend bent. Blijf bewegen, neem je medicatie zoals voorgeschreven en probeer je dagelijke activiteiten voort te zetten.
🟠 Oranje: er verandert iets
Let bijvoorbeeld op: duidelijk meer kortademigheid dan normaal, meer hoesten, meer of andere slijmen, meer piepen, een drukkend gevoel op de borst, opvallende vermoeidheid of minder eetlust.
Wacht niet tot je echt ziek bent. Neem contact op met je zorgverlener als klachten blijven toenemen of wanneer je afgesproken medicatie onvoldoende helpt.
🔴 Rood: dringend hulp nodig
Zoek dringend medische hulp bij ernstige of snel toenemende kortademigheid die onvoldoende verbetert met de afgesproken behandeling, bij verwardheid of uitgesproken sufheid, of wanneer je je ernstig ziek voelt. Ook nieuwe of ernstige pijn op de borst vraagt dringende beoordeling.
Nog 10 kleine dingen die in het dagelijks leven verschil kunnen maken
- Leg spullen die je vaak gebruikt binnen handbereik zodat je minder hoeft te bukken of reiken.
- Rust vóór je uitgeput bent, niet pas erna.
- Adem uit tijdens de zwaarste beweging, bijvoorbeeld bij het rechtstaan, een trap opstappen of iets optillen.
- Leg ’s avonds je kleding klaar als de ochtend moeilijk is.
- Neem voldoende tijd voor afspraken zodat je je niet hoeft te haasten.
- Hou je inhalator, indien voorgeschreven voor gebruik bij klachten, gemakkelijk bereikbaar.
- Leer familie of partner wat ze kunnen doen wanneer je benauwd wordt. Het is belangrijk dat zij rustig blijven (angst en paniek kunnen worden overgenomen) en steun bieden.
- Hou bij wat je klachten uitlokt. Denk aan inspanning, koude, warmte, rook, stof of bepaalde momenten van de dag.
- Vraag naar longrevalidatie als dagelijkse activiteiten steeds moeilijker worden. Daar leer je onder begeleiding bewegen en omgaan met kortademigheid.
- Laat je vaccinaties en inhalatietechniek regelmatig nakijken en bespreek veranderingen in klachten tijdens je controles.
