Wat is zelfverwonding?
Zelfverwonding verwijst naar het opzettelijk toebrengen van fysieke schade aan het eigen lichaam zonder de bedoeling om zichzelf het leven te benemen. Dit kan bestaan uit zichzelf krassen, snijden, hoofdbonken,…
Zelfverwonding kan verschillende functies en betekenissen hebben:
- Omgaan met extreme emotionele gebeurtenissen
- Spanning verminderen
- Fysieke pijn gebruiken om de aandacht van de emotionele pijn af te leiden
- Uitdrukking geven aan emoties zoals verdriet, woede of frustratie
- Vluchten uit de realiteit
- Proberen om op die manier gevoelens of problemen weer onder controle te krijgen
- Zichzelf of anderen proberen te straffen
- Bekommernis van anderen uitlokken
- Zich identificeren met anderen
16-20% van de Vlaamse scholieren tussen 14 en 18 jaar heeft al minstens 1 keer geëxperimenteerd met zelfverwonding. Dat blijkt uit jarenlang onderzoek van professor Imke Baetens aan de VUB. Zelfverwonding is een overlevingsstrategie bij gebrek aan betere alternatieven. Daarnaast heeft het ook een verslavend effect. Door jezelf te verwonden komt endorfine vrij, een natuurlijke pijnstiller die ook een gevoel van euforie veroorzaakt. Daardoor is het moeilijk om in je eentje te stoppen met zelfverwondend gedrag.
Wat kan je als ouder doen?
Door onderzoekers aan de universiteit van Oxford is er een gids voor ouders en hulpverleners ontwikkeld. Deze is vertaald en bewerkt door het Vlaams Expertisecentrum Suïcidepreventie. Deze brochure is bedoeld voor ouders en hulpverleners die geconfronteerd worden met jongeren die zelfverwondend gedrag vertonen. Je vindt er informatie in over hoe je zelfverwondend gedrag kan herkennen, wat mogelijke oorzaken en gevolgen zijn en hoe je er als ouder of hulpverlener mee kan omgaan.
Download de brochure hier. (3.11 MB) "pdf"
Wat kan je als leerkracht doen?
Ontdekken dat een leerling zichzelf verwondt, kan bijzonder aangrijpend en zwaar zijn. Dit kan een heleboel gevoelens teweeg brengen: woede, verdriet, hulpeloosheid, schaamte, afkeer,... Het is normaal dat zoiets hevige emoties opwekt, en het is belangrijk dat u deze emoties probeert te begrijpen en te aanvaarden, zodat u ze niet ten onrechte op de leerling projecteert. Probeer dus in eerste instantie je eigen gevoelens te kanaliseren. Als het voor jezelf te moeilijk wordt, ventileer hier dan over bij een naaste. Zelfverwonding is vaak een uiting van het denken dat stopt. Hierdoor is het moeilijk om rustig te spreken en na te denken over de zelfverwonding wanneer de volwassene en de jongere nog niet terug tot rust gekomen zijn. Goed dus om hier op in te zetten.
Daarnaast is het belangrijkste item om te luisteren. Neem de tijd om te luisteren naar de leerling en zijn/haar verhaal. Een luisterend oor doet al heel veel. Probeer de risico's van de situatie in te schatten. Dwing de leerling niet om te praten, maar stel je wel open voor een gesprek. Wees open en veroordeel niet. Doe geen uitspraken over goed of slecht, maar geef wel erkenning voor het lijden. Ga vooral een relatie aan. Dwing de leerling niet om zijn of haar wonden te laten zien aan je. Laat de leerling niet beloven dat hij of zij zal stoppen met zelfverwonding. Dit beloven is bijna onmogelijk voor de leerling en helpt hem/haar ook niet vooruit. Dan bestaat het risico dat de jongere zichzelf stiekem zal verwonden.
Hou je aan de zorgstructuur van de school en bespreek elke stap die je zet met de leerling. Als de leerlingenbegeleiding of het CLB moet worden ingeschakeld, bespreek dit dan ook met de leerling. Het vertrouwen is essentieel voor de jongere. Hij of zij moet altijd op de hoogte zijn van de genomen stappen. Jongeren willen vaak niet dat hun ouders op de hoogte zijn van hun zelfbeschadigend gedrag. Ze schamen zich of willen hun ouders absoluut geen pijn doen. De jongeren realiseren zich soms niet dat hun ouders het moeilijk vinden om niet in vertrouwen genomen te worden. Ze staan buitenspel terwijl ze doorgaans graag hun kind willen helpen. Belangrijk is dat je de jongere motiveert om met de ouders te spreken over de problemen. Volg daarbij het tempo van de jongere. Vraag de jongere hoe je het gesprek met de ouders samen aangaat.
Daarnaast is het ook belangrijk om de situatie in de klas in de gaten te houden. Weten de andere leerlingen over de zelfverwonding van hun klasgenoot? Hoe gaan zij ermee om? Probeer de klassituatie in de gaten te houden op eventuele pesterijen, uitsluiten van de leerling of kopieergedrag.
Meer tips kan je terugvinden in de gids voor ouders en hulpverleners: Omgaan met zelfbeschadiging. Een gids voor ouders en hulpverleners.
Wat kan je als school doen?
Als school is het belangrijk een beleid te hebben omtrent zelfverwondend gedrag.
Neem de volgende punten in acht:
- Het personeel is op de hoogte van signalen van zelfverwonding.
- De attitude van leerkrachten tegenover zelfverwondend gedrag wordt bijgestuurd.
- Er is een duidelijk stappenplan voor leerkrachten en personeel.
- Uitwerken van handvatten bij het bepalen wanneer welke vervolghulp nodig is.
- Duidelijkheid rond hoe vertrouwelijkheid wordt vormgegeven.
- Wanneer/ hoe worden ouders betrokken?
- De leerling wordt gestimuleerd om hulp te zoeken.
- Er wordt samengewerkt met CLB en professionele hulpverlening.
- Er wordt een adequate leerlingenbegeleiding uitgebouwd.
Extra info
Boek
Zie me niet | Imke Baetens, Laurence Claes
Dit boek sluit aan bij de grote nood aan degelijke informatie bij ouders en jongeren, maar ook bij leerkrachten en begeleiders. De meest recente wetenschappelijke bevindingen worden vertaald naar bruikbare ideeën en suggesties voor al wie met zelfverwonding geconfronteerd wordt. Dit boek geeft een inzicht in zelfverwondend gedrag, in wat erachter schuilt en in hoe je er het best mee omgaat.
Websites
- Automutilatie - Te Gek!?
- Jongeren en zelfverwonding: hoe informeer je hier veilig over? | De Ambrassade
- Sameninmijnschoenen.nl: Op deze Nederlandse site vind je alles over wat zelfbeschadiging is, hoe je het gesprek kunt aangaan en wat je zelf kunt doen.
- Getuigenissen op Verwonderd - Zelfverwonding Algemeen (weebly.com).
App
De Calm Harm app kan helpen om inzicht te krijgen in het zelfverwondend gedrag, de triggers en kan helpen om tot alternatieven te komen voor zelfverwonding.
Alternatieven zelfverwonding
Het is de bedoeling dat iemand leert op een minder destructieve manier met negatieve gevoelens om te gaan. Een lijst alternatieven voor zelfbeschadiging die behoorlijk inspiratie geeft vind je hier: Alternatieven voor zelfbeschadiging (134.12 KB) "pdf".
